Kalkulator drugiej prędkości kosmicznej

Wprowadź masę M ciała centralnego i odległość r od jego środka; stałą G możesz zostawić pustą. Kalkulator liczy prędkość ucieczki v₂ = √(2GM/r) oraz obok v₁ = v₂/√2, parametr GM i g = GM/r². Dla Ziemi (5,972·10²⁴ kg, 6371 km) wynik to 11,19 km/s; dla Księżyca 2,38 km/s. Model nie obejmuje trzeciej prędkości kosmicznej, oporu atmosfery ani startu z napędem ciągłym.

Dane

Wynik

Wprowadź masę M i odległość r. Prędkość ucieczki, prędkość orbitalna i wykres v₂(r) pojawią się tutaj.

Prędkość na orbicie kołowej podaje kalkulator pierwszej prędkości kosmicznej; obie prędkości łączy związek v₂ = v₁·√2. Natężenie pola grawitacyjnego oblicza kalkulator g = GM/r², a siłę grawitacji — kalkulator F = GMm/r².

Jak to działa?

Jak liczy się v₂ dla Ziemi: M = 5,972·10²⁴ kg, r = 6371 km
2GM7,97·10¹⁴ m³/s²
÷ r6,371·10⁶ m
√1,251·10⁸ m²/s²
v₂11,19 km/s
v₂ v₂ = √(2GM / r) = v₁√2
Przy prędkości v₂ tor ciała staje się parabolą, a powyżej v₂ hiperbolą: ciało opuszcza studnię grawitacyjną i nie wraca.

Druga prędkość kosmiczna, zwana też prędkością ucieczki, to najmniejsza prędkość, jaką trzeba nadać ciału w odległości r od środka masy M, aby bez dalszego napędu oddaliło się do nieskończoności. Wynika z zasady zachowania energii: energia kinetyczna ½mv² musi co najmniej zrównoważyć energię potencjalną −GMm/r, skąd v₂ = √(2GM/r). Masa uciekającego ciała skraca się, więc kamień i statek kosmiczny potrzebują tej samej prędkości. To wynik podręcznikowy mechaniki newtonowskiej (Halliday, Resnick, Walker; Young, Freedman), a jego źródłem jest Principia Newtona z 1687 roku.

Kalkulator korzysta z trzech liczb: stałej grawitacji G (puste oznacza 6,67430·10⁻¹¹ N·m²/kg²), masy M w kilogramach oraz odległości r w metrach. Najpierw liczy parametr GM, potem 2GM/r, a na końcu pierwiastek. Dla Ziemi: GM = 3,986·10¹⁴ m³/s², 2GM/r = 1,251·10⁸ m²/s², v₂ = 11 186 m/s, czyli 11,19 km/s. Dla Księżyca (7,35·10²² kg, 1737 km) wynik to 2,38 km/s.

Co pokazuje panel wyniku. Oprócz v₂ w km/s kalkulator podaje tę samą prędkość w m/s i km/h, pierwszą prędkość kosmiczną v₁ = √(GM/r) = v₂/√2 (dla Ziemi 7,91 km/s), parametr grawitacyjny GM, przyspieszenie grawitacyjne w odległości r (GM/r², dla powierzchni Ziemi 9,82 m/s²), krotność ziemskiej prędkości ucieczki oraz wprowadzone M i r. Wykres pokazuje, jak v₂ maleje z odległością jak 1/√r: dwa razy dalej od środka potrzeba √2 razy mniej prędkości.

Granice modelu. Wzór opisuje ciało punktowe lub sferycznie symetryczne, brak atmosfery i brak obrotu ciała centralnego; zakłada też, że masa uciekającego ciała jest znikoma wobec M. Kalkulator nie liczy prędkości potrzebnej do opuszczenia całego Układu Słonecznego z orbity Ziemi (trzeciej prędkości kosmicznej, około 16,7 km/s), nie uwzględnia strat na opór powietrza ani pomocy od obrotu planety (na równiku Ziemi około 0,47 km/s). Rakieta nie musi osiągnąć v₂ w chwili startu — wystarczy, że dojdzie do niej po wyjściu z atmosfery.

Przełącznik jednostek w nagłówku zmienia pola na funty i stopy, a prędkości na mi/s, ft/s i mph; wartości w tekście pozostają w jednostkach SI jako punkt odniesienia. Duże liczby można wprowadzać w zapisie wykładniczym (5.972e24). Masa i odległość muszą być większe od zera: bez masy nie ma pola grawitacyjnego, a odległość zero oznaczałaby nieskończoną prędkość.

Przykłady na stronie: powierzchnia Ziemi → 11,19 km/s; orbita ISS (r = 6771 km) → 10,85 km/s; Księżyc → 2,38 km/s; Mars → 5,02 km/s; orbita geostacjonarna → 4,35 km/s; Słońce z odległości Ziemi → 42,1 km/s. Przycisk „Wypełnij ten przykład” wprowadza te same liczby do pól i odświeża panel wyniku oraz wykres.

Wzór

v₂ = √(2GM / r)

[v₂] = √((N·m²/kg²)·kg / m) = √(m²/s²) = m/s; v₁ = √(GM/r), v₂ = v₁·√2, g = GM/r²

Model: prędkość ucieczki z zasady zachowania energii w polu newtonowskim (I. Newton, Principia 1687; energia całkowita E = ½mv² − GMm/r = 0). Przekształcenia r = 2GM/v₂² (promień Schwarzschilda dla v₂ = c) oraz M = v₂²r/(2G) wynikają z tego samego wzoru, ale ten kalkulator wyznacza wyłącznie v₂. Kolejność obliczeń: GM, następnie 2GM/r w jednostkach SI, pierwiastek kwadratowy, potem v₁ = v₂/√2 i g = GM/r².

Teoria, wyprowadzenie i dziedzina

Definicja drugiej prędkości kosmicznej

Drugą prędkością kosmiczną nazywa się najmniejszą prędkość, jaką musi mieć ciało w danym punkcie pola grawitacyjnego, aby — poruszając się dalej swobodnie — nigdy nie wróciło i oddaliło się do nieskończoności z prędkością dążącą do zera. W języku energii: całkowita energia mechaniczna ciała, suma kinetycznej ½mv² i potencjalnej −GMm/r, jest równa zeru. Ciało o energii ujemnej pozostaje związane i krąży po elipsie, ciało o energii dodatniej odlatuje po hiperboli, a dokładnie przy v₂ jego tor jest parabolą.

Z definicji wynikają trzy własności. Po pierwsze, v₂ nie zależy od masy uciekającego ciała, bo m skraca się w równaniu energii. Po drugie, nie zależy od kierunku nadania prędkości — liczy się tylko jej wartość, o ile tor nie przecina powierzchni ciała centralnego. Po trzecie, maleje z odległością jak 1/√r: z orbity geostacjonarnej ucieczka wymaga 4,35 km/s zamiast 11,19 km/s z powierzchni.

Rys historyczny: od kuli Newtona do Łuny 1

Myślowy eksperyment z kulą armatnią wystrzeloną z wysokiej góry pochodzi z Newtonowskiego De mundi systemate (wyd. 1728): przy coraz większej prędkości pocisk spada coraz dalej, potem okrąża Ziemię, a wreszcie odlatuje na zawsze. W 1783 roku John Michell, a w 1796 Pierre-Simon Laplace zauważyli, że dla dostatecznie masywnego i zwartego ciała prędkość ucieczki przekroczyłaby prędkość światła — pierwsza zapowiedź pojęcia czarnej dziury; promień, przy którym v₂ = c, nosi dziś nazwę promienia Schwarzschilda r = 2GM/c².

Nazwy „pierwsza, druga i trzecia prędkość kosmiczna” utrwaliły się w literaturze rosyjskiej i polskiej za sprawą prac Konstantina Ciołkowskiego (1903) i podręczników astronautyki; w literaturze anglojęzycznej mówi się raczej o escape velocity. Pierwszym obiektem wykonanym przez człowieka, który osiągnął drugą prędkość kosmiczną, była radziecka sonda Łuna 1 ze stycznia 1959 roku; minęła Księżyc i weszła na orbitę wokół Słońca.

Wyprowadzenie wzoru z zasady zachowania energii

Krok 1. Energia potencjalna ciała o masie m w odległości r od środka masy M wynosi w polu newtonowskim Ep = −GMm/r, przy umownym zerze w nieskończoności. Krok 2. Zapisujemy zasadę zachowania energii między punktem startu (prędkość v, odległość r) a nieskończonością, gdzie zarówno energia potencjalna, jak i — dla przypadku granicznego — energia kinetyczna są zerowe: ½mv² − GMm/r = 0.

Krok 3. Skracamy m i rozwiązujemy względem v: v² = 2GM/r, więc v₂ = √(2GM/r). Krok 4. Dla Ziemi, z G = 6,67430·10⁻¹¹ N·m²/kg², M = 5,972·10²⁴ kg i r = 6,371·10⁶ m, otrzymujemy GM = 3,986·10¹⁴ m³/s², 2GM/r = 1,251·10⁸ m²/s² i v₂ = 11 186 m/s. Ten sam wzór można zapisać przez przyspieszenie na powierzchni, g = GM/r², jako v₂ = √(2gr): dla Ziemi √(2·9,82·6,371·10⁶) daje tę samą wartość.

Trzy prędkości kosmiczne i związek v₂ = v₁·√2

Pierwsza prędkość kosmiczna v₁ = √(GM/r) to prędkość ruchu po orbicie kołowej tuż nad powierzchnią; wynika z równości siły grawitacji i siły dośrodkowej, GMm/r² = mv²/r. Porównanie z v₂ = √(2GM/r) daje dokładny związek v₂ = v₁·√2 ≈ 1,414·v₁: ucieczka wymaga o 41 % większej prędkości niż orbita kołowa, ale aż dwukrotnie większej energii kinetycznej. Dla Ziemi v₁ = 7,91 km/s, v₂ = 11,19 km/s.

Trzecia prędkość kosmiczna, około 16,7 km/s względem Ziemi, pozwala opuścić Układ Słoneczny ze startu z orbity ziemskiej; nie jest prostą sumą, lecz wynika z połączenia ucieczki z pola Ziemi i nadwyżki potrzebnej do ucieczki od Słońca przy wykorzystaniu prędkości orbitalnej Ziemi (29,8 km/s). Ten kalkulator liczy wyłącznie v₂ dla jednego ciała centralnego; prędkość ucieczki od Słońca liczoną z odległości 1 AU (42,1 km/s) podaje jako przykład, bez uwzględnienia ruchu Ziemi.

Założenia modelu i co pomija

Wzór zakłada, że ciało centralne jest punktem materialnym lub ma rozkład masy sferycznie symetryczny; na mocy twierdzenia Newtona o powłokach pole na zewnątrz takiego ciała jest identyczne jak pole punktu o tej samej masie. Zakłada też, że masa uciekającego ciała jest zaniedbywalna wobec M (dla układu dwóch porównywalnych mas należałoby użyć masy całkowitej M + m) oraz że poza jednym ciałem centralnym nie działa nic innego.

Model pomija atmosferę, obrót ciała i sposób rozpędzania. Rzeczywista rakieta traci na opór powietrza i grawitację podczas wznoszenia łącznie około 1,5–2 km/s, ale zyskuje do 0,465 km/s dzięki obrotowi Ziemi przy starcie na wschód z równika. Nie musi też osiągnąć v₂ natychmiast: wystarczy, że będzie miała tę prędkość w chwili wyłączenia silnika już poza atmosferą, w odległości r odpowiednio większej od promienia planety, gdzie wymagana wartość jest nieco mniejsza.

Stała G, parametr GM i wartości dla Układu Słonecznego

Stała grawitacji G = 6,67430(15)·10⁻¹¹ N·m²/kg² (CODATA 2018) jest najgorzej wyznaczoną stałą podstawową: względna niepewność wynosi 2,2·10⁻⁵. Paradoksalnie iloczyn GM dla planet znany jest o wiele dokładniej z obserwacji orbit satelitów — dla Ziemi GM = 3,986004418·10¹⁴ m³/s² z dokładnością do dziesiątego miejsca. Dlatego w astrodynamice używa się bezpośrednio parametru GM (oznaczanego μ), a kalkulator wyświetla go jako osobną wartość.

Prędkości ucieczki z powierzchni według danych NASA: Merkury 4,25 km/s, Wenus 10,36 km/s, Ziemia 11,19 km/s, Księżyc 2,38 km/s, Mars 5,03 km/s, Jowisz 59,5 km/s (dla promienia równikowego 71 492 km; przykład na tej stronie używa promienia średniego 69 911 km i daje 60,2 km/s), Saturn 35,5 km/s, Słońce 617,7 km/s. Dla małych ciał wartości są zaskakująco niskie: z Ceres około 0,5 km/s, a z Fobosa zaledwie około 11 m/s — rzucona piłka opuściłaby ten księżyc na zawsze.

Źródła

Definicja, wyprowadzenie i wartości liczbowe pochodzą z podręczników mechaniki i źródeł metrologicznych: I. Newton, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, 1687, oraz De mundi systemate, 1728; D. Halliday, R. Resnick, J. Walker, Podstawy fizyki, t. 2, rozdział o grawitacji, PWN; H. D. Young, R. A. Freedman, University Physics, rozdział „Gravitation”; R. P. Feynman, R. B. Leighton, M. Sands, Feynmana wykłady z fizyki, t. I, rozdział 7 (teoria grawitacji); H. D. Curtis, Orbital Mechanics for Engineering Students, Butterworth-Heinemann; CODATA 2018 (NIST), wartość G; NASA Planetary Fact Sheets (parametry planet i prędkości ucieczki); J. Michell, Philosophical Transactions 74 (1784). Strona ma charakter edukacyjny.

Jak korzystać

  1. Pole G zostaw puste, aby użyć wartości CODATA 6,67430·10⁻¹¹ N·m²/kg². Wprowadź własną tylko w zadaniu, które podaje inną stałą.
  2. Wprowadź masę M ciała centralnego w kilogramach, na przykład 5.972e24 dla Ziemi. Zapis wykładniczy jest dozwolony.
  3. Wprowadź odległość r od środka masy w metrach: 6371000 dla powierzchni Ziemi, 6771000 dla wysokości ISS.
  4. Kliknij Oblicz albo poczekaj na wynik na żywo. Dla Ziemi kalkulator pokaże 11,19 km/s oraz v₁ = 7,91 km/s.
  5. Przełącznik jednostek w nagłówku zmienia pola na funty i stopy, a prędkości na mi/s i mph. Przycisk Wyczyść usuwa dane i chowa panel.

Słownik symboli

v₂ to prędkość ucieczki, G stała grawitacji, M masa ciała centralnego, r odległość od jego środka. Dla Ziemi wynik wynosi 11,19 km/s.

v₂
Druga prędkość kosmiczna [m/s], v₂ = √(2GM/r); panel pokazuje też km/s i km/h.
G
Stała grawitacji [N·m²/kg²]; puste pole oznacza 6,67430·10⁻¹¹.
M
Masa ciała centralnego [kg].
r
Odległość od środka masy [m]; dla startu z powierzchni równa promieniowi.
GM
Parametr grawitacyjny μ [m³/s²]; dla Ziemi 3,986·10¹⁴.
v₁
Pierwsza prędkość kosmiczna [m/s], √(GM/r) = v₂/√2; dla Ziemi 7,91 km/s.
g
Przyspieszenie grawitacyjne w odległości r [m/s²], GM/r²; na powierzchni Ziemi 9,82.
E
Energia całkowita ½mv² − GMm/r; przy v₂ równa zeru, tor paraboliczny.

Przykłady z życia

Przykład 1

Start z powierzchni Ziemi: M = {{u:5.972e24:mass:0}}, r = {{u:6371000:dist-m:0}}. To wartość odniesienia dla pozostałych przykładów.

v₂ = 11,19 km/s

Przykład 2

Ucieczka z wysokości Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, 400 km nad Ziemią (r = {{u:6771000:dist-m:0}}). Prędkość orbitalna ISS to 7,67 km/s, więc do ucieczki brakuje jej 3,2 km/s.

v₂ = 10,85 km/s

Przykład 3

Powierzchnia Księżyca: M = {{u:7.35e22:mass:0}}, r = {{u:1737000:dist-m:0}}. Dlatego moduł księżycowy Apollo mógł wystartować z jednym małym silnikiem.

v₂ = 2,38 km/s

Przykład 4

Powierzchnia Marsa: M = {{u:6.39e23:mass:0}}, r = {{u:3390000:dist-m:0}}. To mniej niż połowa wartości ziemskiej, ale wciąż za dużo dla prostego lądownika, który miałby wrócić z próbkami.

v₂ = 5,02 km/s

Przykład 5

Dwa promienie Ziemi od środka (r = {{u:12742000:dist-m:0}}). Prędkość ucieczki spada dokładnie √2 razy i równa się ziemskiej prędkości orbitalnej z powierzchni.

v₂ = 7,91 km/s

Przykład 6

Orbita geostacjonarna, r = {{u:42164000:dist-m:0}}. Satelita krąży tam z prędkością 3,07 km/s; do opuszczenia Ziemi potrzebuje tylko 1,27 km/s więcej.

v₂ = 4,35 km/s

Przykład 7

Ucieczka od Słońca z odległości orbity Ziemi (1 AU = {{u:1.496e11:dist-m:0}}). Ziemia porusza się już z prędkością 29,8 km/s, co wykorzystują sondy międzygwiezdne.

v₂ = 42,1 km/s

Przykład 8

Jowisz: M = {{u:1.9e27:mass:0}}, promień średni {{u:69911000:dist-m:0}}. To ponad pięć razy więcej niż na Ziemi, dlatego gazowy olbrzym zatrzymał wodór i hel.

v₂ = 60,2 km/s

Przykład 9

Planeta karłowata Ceres: M = {{u:9.39e20:mass:0}}, r = {{u:470000:dist-m:0}}. Sonda Dawn weszła na jej orbitę przy minimalnym zużyciu paliwa.

v₂ = 0,52 km/s

Przykład 10

Fobos, większy księżyc Marsa: M = {{u:1.06e16:mass:0}}, r ≈ {{u:11000:dist-m:0}}. Piłka rzucona z prędkością ponad 11 m/s odleciałaby w przestrzeń.

v₂ ≈ 11,3 m/s

Przykład 11

Powierzchnia Słońca: M = {{u:1.989e30:mass:0}}, r = {{u:6.957e8:dist-m:0}}. Prędkość ucieczki to około 0,2 % prędkości światła.

v₂ = 618 km/s

Przykład 12

Zadanie szkolne z zaokrągloną stałą G = 6,67·10⁻¹¹ N·m²/kg² dla powierzchni Ziemi. Różnica wobec wartości CODATA to 4 m/s.

v₂ = 11,18 km/s

Najczęstsze pytania

Co liczy ten kalkulator i z jakiego wzoru?

Kalkulator wyznacza drugą prędkość kosmiczną, czyli prędkość ucieczki, ze wzoru v₂ = √(2GM/r). Mnoży stałą G przez masę M, podwaja wynik, dzieli przez odległość r i wyciąga pierwiastek. Dla Ziemi (5,972·10²⁴ kg, 6371 km) otrzymuje 11,19 km/s.

W jakich jednostkach wprowadzać dane?

Domyślnie masę w kilogramach, odległość w metrach, a G w N·m²/kg²; wynik jest w km/s oraz m/s i km/h. Po przełączeniu nagłówka na jednostki US masa jest w funtach, odległość w stopach, a prędkości w mi/s, ft/s i mph. Zapis wykładniczy, na przykład 5.972e24, jest dozwolony.

Czy muszę wprowadzać stałą G?

Nie. Puste pole oznacza wartość CODATA 2018: 6,67430·10⁻¹¹ N·m²/kg². Własną wartość warto wprowadzić tylko wtedy, gdy zadanie podaje zaokrągloną stałą, na przykład 6,67·10⁻¹¹; dla Ziemi zmienia to wynik o około 4 m/s.

Czym różni się druga prędkość kosmiczna od pierwszej?

Pierwsza, v₁ = √(GM/r), utrzymuje ciało na orbicie kołowej tuż nad powierzchnią; druga, v₂ = √(2GM/r), pozwala oddalić się do nieskończoności. Związek jest dokładny: v₂ = v₁·√2. Dla Ziemi v₁ = 7,91 km/s, a v₂ = 11,19 km/s; panel wyniku podaje obie wartości.

Czy prędkość ucieczki zależy od masy rakiety?

Nie. W równaniu energii ½mv² = GMm/r masa m skraca się, więc kamień, satelita i statek załogowy potrzebują tej samej prędkości. Od masy zależy natomiast energia i ilość paliwa, bo energia kinetyczna rośnie proporcjonalnie do m.

Czy kierunek, w którym nadam prędkość, ma znaczenie?

W idealnym modelu nie: liczy się tylko wartość prędkości, bo energia potencjalna zależy wyłącznie od odległości. W praktyce kierunek musi omijać powierzchnię planety, a start na wschód dodaje prędkość obrotu Ziemi — na równiku 0,465 km/s.

Co to jest parametr GM pokazany w panelu?

To iloczyn stałej grawitacji i masy ciała, oznaczany w astrodynamice μ. Dla Ziemi wynosi 3,986·10¹⁴ m³/s². Znamy go z obserwacji satelitów o wiele dokładniej niż samo G czy samą masę, dlatego inżynierowie liczą orbity bezpośrednio z GM.

Dlaczego wprowadzam odległość od środka, a nie wysokość?

Ponieważ we wzorze r jest odległością od środka masy. Dla startu z powierzchni r równa się promieniowi ciała; dla orbity trzeba dodać wysokość do promienia. Orbita ISS leży 400 km nad Ziemią, więc r = 6371 + 400 = 6771 km i v₂ = 10,85 km/s.

Czy rakieta musi osiągnąć v₂ już na starcie?

Nie. Prędkość ucieczki dotyczy ciała poruszającego się swobodnie, bez napędu. Rakieta rozpędza się stopniowo i wystarczy, że osiągnie v₂ odpowiednią dla odległości, w której wyłącza silnik — zwykle już poza atmosferą, gdzie wymagana wartość jest nieco mniejsza niż na powierzchni.

Jak uwzględnić opór atmosfery?

Ten kalkulator go nie uwzględnia. W praktyce straty na opór powietrza i grawitację podczas wznoszenia wynoszą łącznie około 1,5–2 km/s, które rakieta musi dodać do wartości teoretycznej. Dla ciał bez atmosfery, jak Księżyc, wynik kalkulatora jest bliski rzeczywistości.

Co oznacza krotność ziemskiej v₂ w panelu?

To stosunek obliczonej prędkości ucieczki do wartości 11,19 km/s dla powierzchni Ziemi. Ułatwia porównania: Księżyc ma 0,21, Mars 0,45, Jowisz około 5,4, a Słońce 55. Wartość 1,000 oznacza dokładnie ziemskie warunki.

Czy wzór działa dla czarnej dziury?

Wzór newtonowski podstawiony z v₂ = c daje promień r = 2GM/c², który formalnie pokrywa się z promieniem Schwarzschilda z ogólnej teorii względności; był to argument Michella i Laplace’a z XVIII wieku. Poprawny opis ruchu w pobliżu takiego obiektu wymaga jednak teorii względności, a nie tego kalkulatora.

Jak obliczyć drugą prędkość kosmiczną?

Użyj v₂ = √(2GM/r). Dla Ziemi M = 5,972·10²⁴ kg i r = 6,371·10⁶ m daje √(2GM/r) ≈ 11,19 km/s. Panel podaje też v₁ = v₂/√2 ≈ 7,91 km/s.

Ile wynosi druga prędkość kosmiczna dla Ziemi?

Około 11,19 km/s z powierzchni (r = 6371 km). Z wysokości ISS (r = 6771 km) spada do 10,85 km/s.

Ile wynosi prędkość ucieczki z Księżyca?

Około 2,38 km/s przy M = 7,35·10²² kg i r = 1737 km. Dlatego lądownik Apollo mógł wystartować z jednym małym silnikiem.

Czy to trzecia prędkość kosmiczna?

Nie. Trzecia to ucieczka z Układu Słonecznego z orbity Ziemi — około 16,7 km/s względem Ziemi. Ten kalkulator liczy wyłącznie v₂ względem jednego ciała M.

Czy można użyć wzoru v₂ = √(2gr)?

Tak, gdy g = GM/r² w tym samym punkcie: √(2gr) = √(2GM/r). Dla Ziemi √(2·9,82·6,371·10⁶) daje tę samą wartość co pełny wzór z G i M.

Wynik to pierwiastek v₂ = √(2GM/r): dla Ziemi (5,972·10²⁴ kg, 6371 km) wynosi 11,19 km/s, a v₁ = 7,91 km/s. Prędkość orbity kołowej liczy osobno kalkulator pierwszej prędkości kosmicznej.

Źródła wiedzy

Definicja, jednostka, historia i wyprowadzenie poniżej pochodzą z uznanych źródeł fizyki i metrologii.

Strona zaktualizowana 14 października 2026.