Przykład 1
Przykład podręcznikowy: I = {{u:0.5:inertia:1}}, ω = 10 rad/s. Energia wynosi ½·0,5·100; to wartość odniesienia dla tej strony.
E = 25 J
Wprowadź moment bezwładności I w kg·m² oraz prędkość kątową ω w rad/s albo częstotliwość f w hercach. Kalkulator liczy energię kinetyczną obrotu E = ½Iω² i podaje obok moment pędu L = Iω, obroty na minutę oraz energię w watogodzinach. Dla I = 0,5 kg·m² i ω = 10 rad/s wynik to 25 J. Model nie liczy energii postępowego ½mv² ani sumy dla toczenia bez poślizgu.
Wprowadź moment bezwładności oraz ω albo f. Energia, moment pędu i wykres E(ω) pojawią się tutaj.
Moment bezwładności z masy i promienia oblicza kalkulator I = m·r², energię kinetyczną ruchu postępowego — kalkulator E = ½mv², a moment pędu — kalkulator L = I·ω.
Energia kinetyczna ruchu obrotowego to energia, jaką bryła ma dzięki obrotowi wokół osi. Każdy jej punkt porusza się z prędkością v = ω·r, więc sumowanie ½mv² po wszystkich punktach daje E = ½Iω², gdzie I = Σm·r² jest momentem bezwładności względem tej osi, a ω prędkością kątową. Wzór jest obrotowym odpowiednikiem E = ½mv²: rolę masy gra moment bezwładności, a rolę prędkości — prędkość kątowa. To standardowy wynik dynamiki bryły sztywnej (Halliday, Resnick, Walker; Young, Freedman), sięgający prac Leonharda Eulera z XVIII wieku.
Kalkulator korzysta z momentu bezwładności I w kg·m² oraz prędkości kątowej ω w rad/s. Jeśli wygodniej jest podać częstotliwość obrotów f w hercach, kalkulator automatycznie przelicza ją na ω = 2πf i używa tej wartości zamiast pola ω. Dla I = 0,5 kg·m² i ω = 10 rad/s: ω² = 100 rad²/s², ½·0,5·100 = 25 J. Dla tego samego I i f = 2 Hz: ω = 12,57 rad/s, a energia wynosi 39,5 J.
Co pokazuje panel wyniku. Oprócz energii w dobranej jednostce (J, kJ, MJ) kalkulator podaje tę samą wartość w dżulach i watogodzinach, użytą prędkość kątową, obroty na minutę i częstotliwość, kwadrat ω², moment pędu L = Iω (dla przykładu 5 kg·m²/s), wprowadzone I oraz energię przy podwojonej prędkości kątowej — czterokrotnie większą, bo ω jest w drugiej potędze. Wykres rysuje parabolę E(ω) od ¼ω do 2ω przy stałym I.
Granice modelu. Wzór dotyczy bryły sztywnej obracającej się wokół ustalonej osi. Kalkulator nie liczy momentu bezwładności z kształtu i masy (do tego służy kalkulator I = m·r²), nie dodaje energii ruchu postępowego środka masy ani nie uwzględnia odkształceń, strat tarcia czy efektów relatywistycznych. Dla toczącego się koła całkowita energia to suma ½mv² i ½Iω², której ten kalkulator nie sumuje.
Przełącznik jednostek w nagłówku zmienia moment bezwładności na lb·ft², a energię na ft·lb; prędkość kątowa pozostaje w rad/s, bo radian jest jednostką bezwymiarową wspólną dla obu systemów. Wartości w tekście pozostają w jednostkach SI jako punkt odniesienia. Moment bezwładności oraz ω lub f muszą być większe od zera.
Przykłady na stronie: I = 0,5 kg·m², ω = 10 rad/s → 25 J; koło zamachowe 0,15 kg·m² przy 50 Hz → 7,4 kJ; bęben pralki 0,3 kg·m² przy 20 Hz → 2,37 kJ; magazyn energii 125 kg·m² przy 2094 rad/s → 274 MJ; Ziemia 8,04·10³⁷ kg·m² przy 7,292·10⁻⁵ rad/s → 2,14·10²⁹ J. Przycisk „Wypełnij ten przykład” wprowadza te same liczby do pól i odświeża panel wyniku oraz wykres.
E = ½ · I · ω²
[E] = kg·m² · (rad/s)² = kg·m²/s² = J; ω = 2πf, f = n/60 dla n obr/min, L = Iω, E = L²/(2I)
Model: energia kinetyczna bryły sztywnej w ruchu obrotowym (L. Euler, Theoria motus corporum solidorum, 1765; współczynnik ½ i nazwa „energia kinetyczna” od G. Coriolisa, 1829, i W. Thomsona). Przekształcenia I = 2E/ω² oraz ω = √(2E/I) wynikają z tego samego wzoru, ale ten kalkulator wyznacza wyłącznie E. Kolejność obliczeń: ω z pola albo 2πf, następnie ½Iω² w jednostkach SI, potem L = Iω i obroty na minutę.
Bryła sztywna obracająca się wokół ustalonej osi z prędkością kątową ω ma energię kinetyczną E = ½Iω², gdzie I jest momentem bezwładności względem tej osi. Wielkość ta jest sumą energii kinetycznych wszystkich punktów bryły; nie jest to nowy rodzaj energii, lecz zwykła energia ruchu zapisana w zmiennych obrotowych. Jednostką jest dżul, tak jak dla energii ruchu postępowego.
Analogia między ruchem postępowym a obrotowym jest pełna: masie m odpowiada moment bezwładności I, prędkości v odpowiada prędkość kątowa ω, pędowi p = mv odpowiada moment pędu L = Iω, a energii ½mv² = p²/(2m) odpowiada ½Iω² = L²/(2I). Kwadratowa zależność od ω oznacza, że dwukrotnie szybszy obrót niesie czterokrotnie więcej energii, a dziesięciokrotnie szybszy — stukrotnie.
Pojęcie momentu bezwładności pojawiło się u Christiaana Huygensa w Horologium oscillatorium (1673) przy wyznaczaniu środka wahań wahadła fizycznego, choć bez tej nazwy. Leonhard Euler w Theoria motus corporum solidorum seu rigidorum (1765) wprowadził sam termin, zdefiniował tensor bezwładności i zapisał równania ruchu bryły sztywnej, w których energia obrotu ma dokładnie postać ½Iω² dla obrotu wokół osi głównej.
Wielkość ½mv² długo nazywano za Leibnizem „siłą żywą” (vis viva), zwykle bez współczynnika ½. Gaspard-Gustave Coriolis w 1829 roku wprowadził czynnik ½, aby praca siły równała się przyrostowi tej wielkości, a nazwę „energia kinetyczna” spopularyzowali William Thomson (lord Kelvin) i Peter Guthrie Tait w Treatise on Natural Philosophy (1867). Od tego czasu wzór ½Iω² ma dzisiejszą postać i nazwę.
Krok 1. Podzielmy bryłę na małe elementy o masach m₁, m₂, …, mₙ, położone w odległościach r₁, r₂, …, rₙ od osi obrotu. Bryła jest sztywna, więc wszystkie elementy mają tę samą prędkość kątową ω, a ich prędkości liniowe wynoszą vᵢ = ω·rᵢ. Krok 2. Energia kinetyczna i-tego elementu to ½mᵢvᵢ² = ½mᵢω²rᵢ².
Krok 3. Sumujemy po wszystkich elementach i wyłączamy wspólny czynnik ½ω² przed sumę: E = ½ω²·Σmᵢrᵢ². Suma Σmᵢrᵢ² zależy tylko od rozkładu masy względem osi i nosi nazwę momentu bezwładności I; dla ciągłego rozkładu masy przechodzi w całkę ∫r² dm. Stąd E = ½Iω². Krok 4. Dla I = 0,5 kg·m² i ω = 10 rad/s: ω² = 100 rad²/s², E = ½·0,5·100 = 25 J. Przy f = 2 Hz najpierw ω = 2π·2 = 12,57 rad/s, potem E = ½·0,5·157,9 = 39,5 J.
Moment bezwładności zależy od kształtu bryły i wyboru osi. Dla punktu materialnego i cienkiej obręczy o promieniu r wynosi m·r²; dla pełnego walca lub dysku względem osi symetrii ½m·r²; dla pełnej kuli ⅖m·r²; dla cienkiej sfery ⅔m·r²; dla cienkiego pręta o długości L względem osi przez środek 1/12·m·L², a względem końca ⅓·m·L². Masa bliżej osi wnosi mniej, bo r występuje w kwadracie.
Twierdzenie Steinera (Jakob Steiner, 1840, znane też jako twierdzenie o osiach równoległych) pozwala przenieść oś: I = Iśr + m·d², gdzie Iśr jest momentem względem osi równoległej przechodzącej przez środek masy, a d odległością między osiami. Dlatego ten sam dysk obracany wokół krawędzi ma moment ½mr² + mr² = 1,5mr², trzykrotnie większy niż wokół środka — i przy tej samej ω trzykrotnie większą energię. Wartość I dla punktu liczy osobny kalkulator; do tego kalkulatora wprowadza się gotowe I.
Ciało, które jednocześnie obraca się i przesuwa, ma energię będącą sumą dwóch składników: E = ½mv² + ½Iω². Dla toczenia bez poślizgu v = ωr, więc udział obrotu zależy tylko od kształtu: pełna kula toczy się z 2/7 energii w obrocie i 5/7 w ruchu postępowym, pełny walec 1/3 : 2/3, a obręcz dokładnie 1/2 : 1/2. To dlatego w wyścigu z równi pochyłej pełna kula wyprzedza walec, a walec obręcz — niezależnie od mas i promieni.
Przez moment pędu L = Iω energię można zapisać jako E = L²/(2I). Gdy łyżwiarz w piruecie przyciąga ramiona, L jest zachowane (brak zewnętrznego momentu siły), I maleje, więc E rośnie — różnicę dostarcza praca mięśni przeciw sile odśrodkowej. Przykład liczbowy ze strony: I = 3 kg·m² przy ω = 12,57 rad/s to 237 J; po zmniejszeniu I do 1 kg·m² prędkość kątowa rośnie do 37,7 rad/s, a energia do 711 J.
Prędkość kątową wyraża się w radianach na sekundę; radian jest jednostką bezwymiarową, więc kg·m²·(rad/s)² daje wprost dżule. Z częstotliwości f w hercach: ω = 2πf; z obrotów na minutę n: ω = 2πn/60 ≈ 0,1047·n. Silnik przy 3000 obr/min obraca się z ω = 314 rad/s, dysk twardy przy 7200 obr/min — 754 rad/s, bęben pralki przy 1200 obr/min — 126 rad/s. W jednostkach US moment bezwładności podaje się w lb·ft² (1 kg·m² = 23,73 lb·ft²), a energię w ft·lb (1 J = 0,7376 ft·lb).
Kwadratowa zależność od ω sprawia, że koła zamachowe opłaca się rozpędzać szybko, a nie obciążać masą. Przemysłowe magazyny energii kinetycznej (np. systemy Beacon Power) gromadzą około 25 kWh w wirniku kompozytowym przy 16 000 obr/min; przykład na tej stronie, stalowe koło o I = 125 kg·m² przy 20 000 obr/min, odpowiada 274 MJ, czyli 76 kWh. Granicą jest wytrzymałość materiału na rozerwanie, bo naprężenie na obwodzie rośnie również z kwadratem ω. Z kolei Ziemia, dzięki I ≈ 8,04·10³⁷ kg·m², mimo bardzo małego ω niesie około 2,1·10²⁹ J energii obrotu.
Definicja, wyprowadzenie i wartości momentów bezwładności pochodzą z podręczników mechaniki i źródeł historycznych: D. Halliday, R. Resnick, J. Walker, Podstawy fizyki, t. 1, rozdziały o obrotach i toczeniu, PWN; H. D. Young, R. A. Freedman, University Physics, rozdziały „Rotation of Rigid Bodies” i „Dynamics of Rotational Motion”; R. P. Feynman, R. B. Leighton, M. Sands, Feynmana wykłady z fizyki, t. I, rozdziały 18–19 (obroty, środek masy, moment bezwładności); L. Euler, Theoria motus corporum solidorum seu rigidorum, 1765; C. Huygens, Horologium oscillatorium, 1673; G.-G. Coriolis, Du calcul de l’effet des machines, 1829; W. Thomson, P. G. Tait, Treatise on Natural Philosophy, 1867; BIPM, broszura SI, 9. wydanie (radian, dżul). Strona ma charakter edukacyjny.
E to energia kinetyczna obrotu, I moment bezwładności, ω prędkość kątowa. Dla 0,5 kg·m² i 10 rad/s wynik wynosi 25 J.
Przykład podręcznikowy: I = {{u:0.5:inertia:1}}, ω = 10 rad/s. Energia wynosi ½·0,5·100; to wartość odniesienia dla tej strony.
E = 25 J
To samo I = {{u:0.5:inertia:1}}, ale podane przez częstotliwość f = 2 Hz. Kalkulator przelicza ją na ω = 12,57 rad/s.
E ≈ 39,5 J
Koło zamachowe silnika samochodowego: I ≈ {{u:0.15:inertia:2}} przy 3000 obr/min, czyli f = 50 Hz. Zgromadzona energia wyrównuje pracę silnika między zapłonami.
E ≈ 7,4 kJ
Talerz dysku twardego 3,5″: I ≈ 2,2·10⁻⁵ kg·m² przy 7200 obr/min (f = 120 Hz). To kilka dżuli, które trzeba rozproszyć przy każdym zatrzymaniu.
E ≈ 6,3 J
Bęben pralki z praniem: I ≈ {{u:0.3:inertia:1}} przy wirowaniu 1200 obr/min (f = 20 Hz). Dlatego pralka na końcu cyklu hamuje przez kilkanaście sekund.
E ≈ 2,37 kJ
Łyżwiarka w piruecie z rozłożonymi ramionami: I ≈ {{u:3:inertia:0}}, dwa obroty na sekundę, czyli ω = 12,57 rad/s.
E ≈ 237 J
Przemysłowe koło zamachowe: stalowy wirnik o I = {{u:125:inertia:0}} przy 20 000 obr/min (ω = 2094 rad/s). Energia odpowiada 76 kWh.
E ≈ 274 MJ
Wirnik turbiny wiatrowej: I ≈ 4·10⁷ kg·m² przy 12 obr/min (ω = 1,257 rad/s). Obrót jest powolny, ale moment bezwładności jest ogromny.
E ≈ 31,6 MJ
Ziemia obracająca się wokół własnej osi: I ≈ 8,04·10³⁷ kg·m², ω = 7,292·10⁻⁵ rad/s. Tej energii nie da się praktycznie wykorzystać, ale można ją policzyć.
E ≈ 2,14·10²⁹ J
Koło rowerowe: I ≈ {{u:0.1:inertia:1}} przy 30 km/h, czyli ω ≈ 23,8 rad/s dla promienia 0,35 m. Do energii jazdy dochodzi jeszcze ½mv² roweru i rowerzysty.
E ≈ 28,3 J
Koło garncarskie: I ≈ {{u:1.2:inertia:1}} przy 100 obr/min (ω = 10,47 rad/s). Tyle energii wystarcza, by koło kręciło się długo po zdjęciu nogi z napędu.
E ≈ 65,8 J
Test kwadratu: I = {{u:1:inertia:0}} przy ω = 10 rad/s daje 50 J, a przy ω = 5 rad/s tylko 12,5 J. Dwa razy szybciej to cztery razy więcej energii.
E = 50 J
Kalkulator wyznacza energię kinetyczną bryły obracającej się wokół osi ze wzoru E = ½Iω². Podnosi prędkość kątową do kwadratu, mnoży przez moment bezwładności i dzieli przez dwa. Dla I = 0,5 kg·m² i ω = 10 rad/s wynik to 25 J.
Moment bezwładności w kg·m², prędkość kątową w rad/s, a częstotliwość w hercach; wynik jest w dżulach, a także w kJ lub MJ i watogodzinach. Po przełączeniu nagłówka na jednostki US pole I przyjmuje lb·ft², a energia jest pokazywana w ft·lb. Radiany są wspólne dla obu systemów.
Wprowadź to, co znasz. Jeśli pole częstotliwości f nie jest puste, kalkulator liczy ω = 2πf i ignoruje pole ω. Obroty na minutę podziel przez 60: 3000 obr/min to f = 50 Hz, czyli ω = 314 rad/s.
Ponieważ prędkość kątowa stoi we wzorze w kwadracie. Dwukrotnie większe ω to czterokrotnie większe ω², a więc czterokrotnie większa energia; panel wyniku pokazuje tę wartość osobno. Dziesięciokrotnie szybszy obrót niesie sto razy więcej energii.
Dla punktu materialnego lub cienkiej obręczy I = m·r², dla pełnego dysku ½m·r², dla pełnej kuli ⅖m·r², dla pręta względem środka 1/12·m·L². Wartość dla punktu liczy osobny kalkulator momentu bezwładności; dla brył złożonych momenty poszczególnych części się sumują.
To dwie różne wielkości tej samej bryły. Moment pędu L = Iω jest liniowy w ω i ma jednostkę kg·m²/s; energia E = ½Iω² jest kwadratowa w ω i ma jednostkę dżul. Łączy je związek E = L²/(2I), a panel wyniku pokazuje obie wartości.
Nie. Kalkulator liczy wyłącznie składnik obrotowy ½Iω². Toczące się koło ma dodatkowo energię ruchu postępowego ½mv², którą liczy osobny kalkulator energii kinetycznej. Dla kuli toczącej się bez poślizgu składnik obrotowy to 2/7 całości, dla pełnego walca 1/3, dla obręczy 1/2.
Tę samą energię w jednostce używanej w energetyce: 1 Wh = 3600 J, 1 kWh = 3,6 MJ. Ułatwia porównanie koła zamachowego z akumulatorem: przemysłowy wirnik o energii 274 MJ gromadzi 76 kWh, czyli tyle, ile średnia bateria samochodu elektrycznego.
Bo energia rośnie z kwadratem ω, a tylko liniowo z I. Dziesięciokrotnie większe obroty dają sto razy więcej energii przy tej samej masie. Granicą jest wytrzymałość materiału: naprężenie w wirniku również rośnie z kwadratem ω, dlatego szybkie koła zamachowe wykonuje się z kompozytów węglowych.
Moment pędu L = Iω jest zachowany, więc gdy I maleje, ω rośnie. Energia E = L²/(2I) rośnie odwrotnie proporcjonalnie do I: zmniejszenie I z 3 do 1 kg·m² potraja energię, z 237 J do 711 J. Różnicę dostarcza praca mięśni przeciw sile odśrodkowej.
Nie. Wynik to energia zgromadzona w obrocie w danej chwili, bez strat. Tarcie w łożyskach i opór powietrza powodują, że ω — a z nim energia — maleje w czasie; o tym, jak szybko, decydują moment sił oporu i moment bezwładności, których ten kalkulator nie liczy.
Bryła bez momentu bezwładności nie istnieje, a przy ω = 0 nie ma obrotu, więc energia obrotu jest zerem — nie ma czego pokazywać. Kalkulator wymaga I > 0 oraz ω > 0 lub f > 0 i do tego czasu wyświetla komunikat zamiast wyniku.
Użyj E = ½Iω². Przy I = 0,5 kg·m² i ω = 10 rad/s otrzymujesz ½·0,5·100 = 25 J. Panel podaje też L = Iω = 5 kg·m²/s.
Około 39,5 J. Kalkulator bierze ω = 2πf ≈ 12,57 rad/s, potem ½·0,5·ω².
½mv² dotyczy ruchu postępowego środka masy. Tu liczy się tylko obrót wokół osi: E = ½Iω². Toczące się koło ma obie części naraz — ten kalkulator podaje wyłącznie człon obrotowy.
Najpierw f = rpm/60 w hercach, potem ω = 2πf. Przykład: 3000 obr/min → f = 50 Hz → ω ≈ 314 rad/s. Możesz też wprowadzić f bezpośrednio w polu częstotliwości.
Nie. Wprowadzasz gotowe I. Dla dysku I = ½mr², dla obręczy mr², dla kuli ⅖mr² — te wzory są w FAQ i w osobnym kalkulatorze momentu bezwładności punktu.
Definicja, jednostka, historia i wyprowadzenie poniżej pochodzą z uznanych źródeł fizyki i metrologii.
Strona zaktualizowana 14 października 2026.